25. 10. 2009.

Dominantnost ženske perspektive - prikaz predstave "Isabellina soba" Jana Lauwersa

Svepostojanost historiografskog diskursa upisivala se (i još se upisuje) u temeljne metanaracije dvadesetog stoljeća, miješajući i nanovo gradeći konstrukcije sasvim pogodne i sigurne za muzejsko eksponiranje činjenica, uspostavljajući jedno moguće riješenje. Izglobiti takav totalitet iz njegove konformističke pozicije, znači dekonstruirati njegove osnovne normativne diskurse  - početi priču iznova, i ispričati je, recimo, iz ženske perspektive. Temelj ženske perspektive dominantan je i u predstavi Isabellina soba u režiji Jana Lauwersa, pokušavajući historiji preoteti brižljivo izgrađena tumačenja i prekodirati ih izvan te scene (raskrinkati je u njenoj ozbiljnosti) unutar kontrapunktalno postavljene lične životne priče.

Isabella (slijepa 94-godišnja antropologinja), kao narator i koordinator naracije svoje priče, počinje retrospekcijom od ranog djetinjstva, gdje se otkriva mistični, gotovo romantičarski hronotop odrastanja na ostrvu, u svjetioniku, među roditeljima sanjarima, za koje misli da su njeni posvojitelji. Ovaj fantastički doživljaj dodatno se pojačava fiktivnom pričom njenog oca, koji tvrdi da Isabella potiče od pustinjskog princa, figure koja se u njenim fantazmagoričnim vizijama ocrtava kao jedini identitarni oslonac, zbog nemogućnosti poistovjećivanja sa ocem pijancem i ogorčenom majkom koja izvršava samoubistvo. Isabella će kasnije, u oproštajnom pismu svoga oca, ustanoviti da je priča o njenom porijeklu lažna, čime će se još jednom akcentirati dihotomija odnosa laži i istine, među kojima prvenstvo preuzima koncept laži (u spomenutom historiografskom diskursu), za Isabellu dvostruko fatalan jer se, kroz svoje postojanje, uspješno opirala dominaciji izvrgavanja istine.

Unutar svoje sobe, koja funkcionira kao specifično postavljen mizanscen u vidu instalacije različitih plemenskih artefakta porijeklom iz Afrike, Isabella intimizira svoju priču, uvodeći figure svojih ljubavnika, te, igrajući se s konceptom trancedentalnog i metafizičnog, neprestano razgovara sa svojim roditeljima, fizički prisutnim na sceni. Istovremeno režiser osvjetljava kako Isabelline eksterne procese, tako i interne, postavljajući na scenu dva ženska lika, koji igraju lijevu i desnu stranu Isabellinog mozga, kao i muškarca u ulozi erotske zone, čije uprizorenje nesumnjivo čini ovaj komad prvenstveno ženskim performansom, postavljajući tijelo u biološkoj dominaciji, odnosno u svoj svojoj ekspresivnoj izražajnosti. Tim postupkom ovaj komad postaje i biopolitički, poništavajući veliki metadiskurs tijela, te razobličavajući dotadašnje simbolički prikrivene procese tijela koje diše, rasplođuje se, dodiruje – osjeća (duhovito uprizoreno u maničnom podrhtavanju erotske zone – muškarca, pri svakom Isabellinom ljubavnom činu prikazanom na sceni). Ovom simboličkom podrivanju dominantnih kulturoloških narativa moguće je pridodati i svojevrsni ekskurs u dotadašnjem kauzalnom toku predstave; naime, to je momenat kada naraciju u potpunosti preuzimaju ostali protagonisti, te uobliče predstavljanje pojedinačnih predmeta izloženih na sceni, poput obrednih figurica, raspela, divovskih muških spolovila, okova za robove, ženskog željeznog vela itd. Ovi predmeti, iako su svoju svrsishodnost davno izgubili, simbolički oslikavaju pad jedne kulture, zasnovane na istim načelima muške supremacije na kojima se danas zasniva zapadnjačka kulturološka predodžba istog koncepta. Na isti način funkcionira i Isabellina ljubavna veza sa vlastitim unukom, lišena malograđanske moralizacije (iako postavljena da šokira) rušeći sve moguće tabue i tražeći apsolutnu otvorenost recepijenta.

Iako je u prvom planu Isabellina intimna priča, kroz naraciju se provlači i  velika priča o Drugom svjetskom ratu, u činovima efektno označenim kroz sveprisutnu šutnju protagonista na sceni, dok narator odbrojava ratne godine. Sačuvati se od utjecaja ratne destrukcije i samoj Isabelli je nemoguće, jer je njen mali mikrosvijet, sadržan u toposu ove živopisne sobe, narušen uzdrmanim i potresnim svjedočanstvima Alexandra, njenog ljubavnika, koji postepeno gubi razum i sam se uključuje u autizirani prostor Isabellinih uspomena. Time je, još jednom, prikazano djelovanje historije kao sveopšteg haosa i disperzije, sa jednolikim utjecajem na pojedinačnosti ljudskih života.

Međutim, mnogostrukost raznolikih idejnih aspekata prikazanih u predstavi dovela je do disonantnosti i nemogućnosti recipiranja, tako da su pojedini elementi predstave, poput kritike kolonijalizma, te objašnjenja postojanja ove etnološke zbirke, u potpunosti zanemareni. Iako dobro osmišljen, komad u određenim segmentima djeluje razvučeno i nategnuto, dok pojedine plesne dionice ne pružaju dovoljnu količinu živosti da bi predstava bila dinamična.

Dakle, iako se vrlo uspješno bavi tematikom dualističke prirode ljudskih odnosa unutar bioloških i društvenih kategorija, transponirajući se dalje u licemjerje historijskih interpretacija u kojima je diskurs laži dominantan da bi velike priče opstale (pa tako od laži direktno zavisi i opstanak male, Isabelline priče), komad ne uspjeva u jednakoj mjeri prikazati svu svoju poliperspektivizaciju.

 Jasmina Bajramović