19. 10. 2009.

Buka, bijes i samoća - prikaz predstave "Usamljeni Zapad" Selme Spahić

Problematika međuljudskih odnosa oduvijek je intrigirala naučna, kao i pseudo-naučna djela, s fokusom na same izvore ljudskog sukoba, koji vodi međusobnoj destrukciji. Sama objašnjenja vezana su za psihoanalitičke diskurse svjesnog i nesvjesnog (freudovski postavljenog koncepta), koje eskalira kroz površnost i plošnost (do tada sublimiranih) motiva koji su, opet, za svaku individuu umnogome raznorodni, te ih je gotovo i nemoguće pojednostavljeno objasniti. Svakako, i mediji umjetnosti, kao što je teatar, ne prezaju od te problematike; u tom je kontekstu bitno promatrati dugo očekivanu predstavu Usamljeni Zapad bh. redateljke Selme Spahić, rađene prema tekstu Martina McDonagha, zalazeći u domene kulturološkog, psihološkog i socijalnog elementa.

Fenomen sukoba prelama se između dvojice protagonista, odnosno dvojice braće, pri čemu se nemoguće ne prisjetiti teološkog rakursa prvog bratskog sukoba, koji je ujedno i prvi izvorni ljudski sukob. Očeva smrt (na koju je ukazano na samom početku predstave) katalizator je rastućih tenzija braće, čija potpuna ravnodušnost i nedostatak emocija ne dopuštaju gledaocu emapatijski patos, ali istovremeno i ukazuju na moguće problematične odnose unutar porodice. Ovakav je odnos dodatno akcentiran vizurom trećeg lika, uobličenog u vidu dobrohotnog, ali naivnog svećenika u sjajnoj interpretaciji Ermina Brave. Upravo je odnosna linija ovog lika ključna za razumijevanje predstave; naime, njegova se poljuljana vjera u Boga i samog sebe kao nosioca i implementatora Božijih odredbi nameće kao anti-etički i anti-moralni imperativ, u svijetu gdje je potpuno obesmišljen humanizam i nesebični akt individue (stoga je i razumljiva njegova strast prema piću, kao jedini vid olakšanja vlastitih metafizičkih muka). Na taj je način okismoronski postavljena figura svećenika koji često proživljava krizu vjere, a i propituje monoteističke dogme ( sadržane u licemjernom viđenju čina ubistva i samoubistva, kao i pravdanju istog) paradigmatski primjer individue ostavljene na milost i nemilost šutljivom Bogu. Time, potpuno paradoksalno, obesmišljeni sukobi braće nanovo postaju smisleni, kroz metonimijsku sliku sveopšteg darvinizma; uvjet su njihovog fizičkog opstanka (oprimjerenih kroz neprestanu, potpuno besmislenu svađu braće oko podjele imovine, pa čak i poda po kojem hodaju), ali ne i emocionalne stabilnosti. Time se otvara mogućnost nanove humanizacije braće, jer je upravo baza sukoba temelj njihove komunikacije. Pitanje sveopšte alijenacije kao posljedice sukoba se provlači kroz sve tematske okosnice predstave; da li ju je moguće prevazići, ili joj se prikloniti bez pogovora – neriješene su dileme komada.

Potrebno je spomenuti i važnu humoresknu liniju, duboko integriranu u sve dijaloge i monologe protagonista predstave. Njihovi su dijalozi, pa čak i fizički okršaji, ispunjeni izrazitim crnim humorom, koji se diskurzivno uspostavlja kao glavna linija odbrane od sveopšte okrutnosti kojom su okruženi, pa i koju sami ispoljavaju ( ironizirajući pojave koje su inače ispunjene izrazitim melodramatskim nabojem, kao što je samoubistvo njihovog druga iz djetinjstva, pitanje pedofilije unutar katoličke crkve, te fizičko ranjavanje osoba iz njihovog djetinjstva, koje se u njihovoj komunikaciji uspostavlja kao humoreskno-narativno nadmetanje u okrutnosti). Dinamika humora pri kraju predstave opada, kada ih prijateljica obavještava da je svećenik izvršio samoubistvo ( što predstavlja, ujedno, i zamjerku predvidljivosti fabularnog toka). Ovim se činom distopijska slika braće (suštinski potpuno osamljene), uokviruje u sveopšti defetizam – poraz čovječanstva od samog sebe. Stoga je moguće ustvrditi da se predstava veoma uspješno pozabavila pitanjem destrukcije, ali i otuđenja koje proizilazi iz kakofonije agresije, nudeći nam potpuno poraznu sliku čovjeka, prepuštenog samog sebi, bez mogućnosti nadvladavanja vlastitih agonalnih poriva.

Jasmina Bajramović