21. 10. 2009.

Apokalipsa sutra ili iluzija danas – prikaz predstave „Vremena... godišnja doba...“ Ivana Popovskog

U početku stvori Bog nebo i zemlju. A zemlja bješe bez obličja i pusta, i bješe tama nad bezdanom; i duh Božji dizaše se nad vodom.  I reče Bog: neka bude svjetlost. I bi svjetlost. I vidje Bog svjetlost da je dobra; i rastavi Bog svjetlost od tame. I svjetlost nazva Bog dan, a tamu nazva noć. I bi veče i bi jutro, dan prvi. (Prva knjiga Mojsijeva, Postanje, 1-5)

Citiranje Knjige Postanja pokušaj je da se u pismo transponira sugestivnost uvodne scene iz predstave „Vremena... godišnja doba“, koju je realizirao kreativni tim iz studija Theatre of Music and Poetry "Elena Kamburova" u režiji Ivana Popovskog. Proscenij je prekriven crnim elastičnim platnom, i dok publika sluša uvodne taktove čuvenog Vivaldijevog violinskog koncerta, Četiri godišnja doba, na platnu se pojavljuje tačkica svjetla. Potom ih se pojavljuje još šest, i u ritmu muzike na platnu igraju ples krijesnica. A onda se pale svjetla jačeg intenziteta, a kroz membranu se pokušavaju probiti forme koje nalikuju na nesmirene duše u bezdanu. Platno konačno pada, publika prvo vidi gudački kvartet postavljen iznad scene, a zatim joj se ukazuje i scena, iluminirana u bjelinu mitskog Edena, na kojoj su četiri bića koja bi simbolički mogla predstavljati anđele.

Predstava Vremena... godišnja doba, u okviru MESS-ovog ovogodišnjeg programa igrala je tri puta i istovremeno inspirisala nekoliko zanimljivih polemika. Redatelj Ivan Popovski je izjavio da se razumijevanje predstave tiče svakog pojedinačnog recipijenta, što uzrokuje nemogućnost čitanja jedinstvenog značenja. Mišljenja gledateljstva su podijeljena, od onih koji ovu fantazmagoričnu izvedbu smatraju genijalnom, do onih koji u njoj vide tek jeftinu estetiku kiča. Za interpretiranje su nađena dva polazišta, jedno koje ishodište nalazi u ironiziranju svih povijesnih utopijskih konstrukata, i drugo koje nalazi da je dominantna tendencija predstave reafirmacija osnovnog teatarskog sredstva – iluzije.

 Težnja da se uprizore velika muzička ostvarenja neminovno je morala dovesti do iluzornosti, počevši od scenografije koja često nalikuje na prizore iz fantasy-arta ili sci-fia, do metamorfoza, mehaničkog transformiranja scene, nastajanja oblika jednog iz drugog. Ali, da li je ta iluzornost semantički ispražnjena, oslobođena svih konotacija, aluzija, referencija. Gledalac će vrlo lako prepoznati arhetipske civilizacijske predstave o timespaceu upisane u matrice godišnjih doba. Tako se svaka scena pretvara u simbolički hronotop, a u sukcesivnom nizu možemo pratit metafizičku povijest civilizacije počevši od drevnih mitskih predstava o svijetu i kosmosu do savremenog logocentričkog neoliberalnog ultrakapitalističkog društva u kojem je bog mrtav. Različite scene u iluziju uprizoruju predstave drevnih istočnjačkih mitova, motive istočnoslavenskih skazki, slike rajskog blagostanja sa Lotofagosa. Ipak, kroz svaki prizor se provlači nota frivolnosti, kao da se želi ironizirati kič profanih interpretacija mitske prošlosti, umreženih u fatalne strategije savremenog tržišta koje svaki kulturni produkt nastoji oviti fetišom robe. Moment prelaska iz doba klasične politike u politiku industrijalizma označen je praskom i dimom koji ovije scenu. Zatim gudački kvartet nasilno izbaci uniformisani kazališni radnik (policajac) sa harmonikom na ramenu. Scena uprizorenja folkloriziranog teatra jedina je kod publike isprovocirala smijeh. Demaskiranje patetike romantičarsko-realističkog teatra uvuklo je u ironijsku igru autostereotipizirane i heterostereotipiziane predstave o Rusima, prikazujući pozorišne radnike kao pripite ljubitelje folklorne muzike, dok na sceni igra predstava koja bi bila vizualizacija Tolstojevog opisa ruske zimske noći kroz koju kneževska obitelj Bolkonjski putuje na saonicama sa praporcima. Konačni ulazak u doba planetarne politike predstavljen je grandioznim dizanjem poda, a na mizanscen je postavljena slika megalopolisa iznad kojeg na oblaku lebde četiri anđela. Anđeli padaju, moraju da obuku odijela i uključuju se u vrevu megalopolisa, a sve završava u atonalnoj kakofoničnoj izvedbi nueva tanga Astora Piazzolle. Posljednja scena prikazuje čitanje opijela, nestaje svijetla, muzika utihne, ostaju gorjeti samo četiri svijeće, a onda i one ugasnu.

Mogućnosti različitog učitavanja koju je ostavio sam redatelj otvara prostor neodrađenosti naracije, pa se ne može reći da li je osnovna naracija apokaliptička naracija kraja čovječanstva ili tek obična strategija zavođenja. Bilo kako bili, nakon izvedbe trupe   Theatre of Music and Poetry niko ne može ostati ravnodušan.

Edin Salčinović