Krvavi Temelj Društva

Šeste večeri 58. izdanja Internacionalnog teatarskog festivala MESS publika je bila u prilici pogledati predstavu beogradskog Narodnog pozorišta Carstvo mraka u režiji Igora Vuka Torbice, jednog od najnagrađivanijih mladih reditelja u regiji zemalja bivše Jugoslavije. Zbog velikog interesa publike, dvorana sarajevskog Narodnog pozorišta bila je ispunjena do posljednjeg mjesta. Prije početka predstave, mjesto minutom šutnje, publika je dugim aplauzom odala počast nedavno preminulom velikanu jugoslovenskog glumišta i prvaku drame beogradskog Narodnog pozorišta Predragu Ejdusu.

Carstvo mraka, drama Lava Nikolajeviča Tolstoja svojevremeno zabranjena naredbom cara Aleksandra III, na praizvedbu je čekala desetak godina, nakon čega je postala jedno od naijzvođenijih djela na scenama širom Rusije i, kasnije, Sovjetskog Saveza. Tokom zabrane s velikim uspjehom je igrana na mnogim pozornicama Evrope, poput Antoanovog Slobodnog teatra u Parizu, ili Bramovog Slobodnog teatra u Berlinu. Komad je inspiriran stvarnim događajem koji se desio krajem devetnaestog stoljeća, kad je seljak Jefrem Koloskov prognan na robiju zbog rodoskvrnuća, pokušaja ubistva svoje kćeri i ubistva vanbračnog djeteta. Kao i Nikita u završnoj sceni Tolstojeve drame, Koloskov se na svadbi svoje pastorke pokajao i javno priznao da je imao dijete s njom koje je ubio odmah nakon što se rodilo.

Tolstojevo Carstvo mraka je u isto vrijeme i drama iz seoskog života i mračan triler u kojem svaki pokušaj da se zločini skriju vodi u veća zlodjela, kulminirajući scenom u kojoj Anisja (Nikitina žena) i Matrjona (njegova majka) nagovaraju Nikitu na monstruozan čin ubistva novorođenčeta. Seoska zajednica međusobno je uvezana sitnim interesima, koji vode u spletke i korupciju, a strah da se postane metom ogovoranja sredine je jedan od glavnih razloga za prikrivanje nedjela još strašnijim zločinima. Radnja se dešava u vrijeme začetka bankarskih sistema, kad se pojavljuju prvi obrisi kapitalizma kakvog danas poznajemo. »Ko ne može sam s parama posao napraviti, u banku ih nosi, a oni ih tamo zgrabe, pa s njima narod gule. Mudra je to stvar.« – prostodušni sluga i bivši vojnik Mitrič u jednoj sceni objašnjava još prostodušnijem težaku Akimu, Nikitinom ocu.

Kao i u drami, u Torbičinoj predstavi novac je jedan od glavnih motivirajućih faktora za djelovanje likova. Na sceni je prikazano društvo u kojem pohlepa, strah i neznanje (koji su produkt neimaštine) tjeraju ljude na zločin. Nažalost, budući da nije izbjegnuta jaka mizoginija Tolstojevog teksta, to više-manje ostaju osobine ženskih likova. Anisja (igra je Hana Selimović), Akulina (Vanja Ejdus), a pogotovo Matrjona (Olga Odanović) su ostale pokretačka sila iza svih intriga i zločina. Muškarci im se ne uspijevaju oduprijeti te, izmanipulirani, ili stradaju, kao Anisjin prvi muž Petar (Ljubomir Bandović), ili se povlače, kao Matrjonin muž Akim (Nebojša Ljubišić), ili kao Nikita (Ivan Đorđević) čine zločine po njihovom nagovoru. Nikita na samom početku nikako nije pozitivac, ali od sebičnog zavodnika koji iskorištava djevojke u agresivnog pijanca i ubicu tek ga pretvaraju žene kojima je okružen. Kao da se ova mizoginija pokušala problematizirati u dijelu predstave u kojem Mitrič (Nikola Vujović) maltretira Anisjinu kćerku Anjutku (Jelena Blagojević). »Ko stoka bez čobana, najgora ona, te žene. Najgluplji od svih je vaš stalež«, galami on na nju agresivno, u isto vrijeme vrebajući je (motiv pedofilije nije prisutan u drami). Tu je jedino vidljiva tendencija da se mizoginija komada pretoči u sliku društva koje je mizogino, ali to samo po sebi nije bilo dovoljno.

Najbitnija i najuspjelija preinaka u odnosu na tekstualni original je kraj predstave, u kojoj za razliku od dogmatski religioznog kraja drame (»Narode pravoslavni! Kriv sam ja, da se pokajem hoću.« – kaže Nikita pred svoju ispovijest), ne dolazi do priznanja i pokajanja. Iako Nikita želi da javno prizna sve zločine koje je radio i kojima je svjedočio, zajednica mu to ne dozvoljava, jer bi njegovo priznanje povuklo sve njih za njim. Zajednica izgrađena na zločinu izgubila bi svoje temelje priznavanjem istog. Možda zbog tog razloga scenografska postavka predstave asocira na podrum (iako se može čitati kao i crkveni oltar, s krstom u središtu). U podrumu se dešava scena ubistva novorođenčeta, tu i zakopavaju njegov leš, čime podrum postaje slika krvavog temelja društva. Između glumaca i glumica i publike je tokom cijele predstave staklo, svojevrsna barijera koja daje određenu distancu u odnosu na događaje prikazane na sceni. Na momente kao da gledamo dešavanja iz prošlosti, s likovima zarobljenima iza staklenog »četvrtog zida«, koji ne mogu da pređu prostorno-vremensku granicu koja vodi ka nama, osuđeni na to da zure kroz zamagljene prozore u neko bolje vrijeme i mjesto. Na samom kraju predstave, djevojčica koja igra Anjutku se poput Alise naslanja na staklo i ispušta nijemi krik, kao da pokušava da nas dozove. U tom momentu se pale svjetla u dvorani pozorišta i u staklu vidimo svoje odraze, pitajući se možda: koliko je naše sada i ovdje drugačije od onoga što vidimo s druge strane ogledala?

Unatoč konceptualno i vizualno dojmljivoj scenografiji (Branko Hojnik), kao i odlično dizajniranom svjetlu (Hojnik i Miodrag Milovojević), te efektno režijski riješenom kraju, predstavi nedostaje krupnijih redateljskih poteza. Predstava počinje projekcijom njenog naziva na stakleni zid, a između činova projektuju se vremenske odrednice koje naznačuju protok radnje (»Šest mjeseci poslije.«). Iako su iste preuzete iz didaskalija drame, ovdje djeluju izrazito filmski. Realistična gluma i mizanceni tokom kojih glumci i glumice svako malo završavaju pred staklom, u kompozicijama omeđenim njegovim okvirima, i sugestivno osvjetljeni, mjestimično stvaraju dojam da gledamo film na sceni. Taj pristup povremeno odlično funkcioniše, ali inzistiranje na realizmu koji će ga do kraja pratiti stvara probleme. Neka rješenja su previše suptilna ili »sitnorealistička« da bi »probila staklo«. To je posebno primjetno u scenama trovanja Petra i ubistva novorođenčeta. Nakon što je otrovan, Petar pada i pritom proliva neznatnu količinu vina po staklu, koje zatim Anjutka čisti krpom, što bi trebalo asocirati na čišćenje krvi, tj. uklanjanje tragova zločina. Nekoliko kapljica crvene tekućine na ogromnom staklu teško se primijete i iz prvih redova pozorišta, dok dramatičan momenat zahtijeva jak scenski znak (čak i jednostavno razmazivanje velike količine krvi po većoj površini stakla bi funkcionisalo). S druge strane, scena ubistva bebe je riješena tako što Nikita gumenom lutkom udari u stakleni zid, nakon čega se gasi svjetlo pred promjenu scene. To što je lutka urađena prilično realistično samo pojačava lažnost scene, a takva realistička rješenja na ovakvim mjestima najviše pokazuje svoje nedostatke.

Drugi veći problem predstave je rediteljsko vođenje glumica i glumaca. Nakon odlična prva dva čina, koje odlikuje svedenija i više-manje realistična glumačka igra, u kojoj je glumački ansambl jako ujednačen, u trećem činu, u sceni Nikitinog pijanstva, ona prelazi u histeriju. Ova promjena u dinamici neko vrijeme funkcioniše (kad Nikita ulazi u kuću u ogromnoj bundi i kao kakav medvjed ruši sve pred sobom), ali s obzirom da se na ovoj scenskoj histeriji, u više-manje jednakom kvalitetu inzistira do kraja predstave (preostala tri čina), ona nakon nekog vremena postaje izrazito monotona. Pritom se u sveopštem urlanju i prenaglašenom afektiranju postepeno gube sve nijanse glumačke igre, kao i značenje izgovorenih replika. Ova amplificirana glumačka ekspresivnost samo će na momente ustupiti mjesta komičkim mometima poput etide s Kumom (Anastasia Mandić) i Mladoženjinim ocem (Novak Radulović) na početku četvrtog čina, u kojoj predstava najednom prelazi u čistu pučku komediju. Možda je namjera iza takvih dijelova (koje je možda trebalo štrihati) bila kritika malograđanskog mentaliteta, ali oni uspijevaju samo da dodatno uruše ionako narušenu atmosferu i napetost onoga što gledamo. Na kraju apetiti koje je svojim početkom pobudila Torbičina predstava ostaju nezadovoljeni.

Dario Bevanda (Sarajevo, 1985), dramaturg, dramatičar i scenarista. Neke od predstava na kojima je radio su: “Tajna džema od malina” (Sarajevski ratni teatar, 2013 – Specijalno priznanje žirija za dramatizaciju i dramaturgiju na 53. internacionalnom teatarskom festivalu MESS, Nagrada žirija za najbolju dramatizaciju na 13. festivalu BH. drame Zenica – Sarajevo), pozorišni omnibus “Na rubu svemira” (Narodno pozorište Sarajevo, 2013), “Skupština” (Narodno pozorište Sarajevo, Sarajevski ratni teatar, Kamerni teatar 55; 2014), Kokoš (Internacionalni teatarski festival MESS, Zagrebačko kazalište mladih, BITEF teatar; 2015), Majstor i Margarita (Sarajevski ratni teatar, 2016), Krokodili (Hrvatsko narodno kazalište u Varaždinu, 2017) i Romeo i Julija (Bosanko narodno pozorište Zenica, 2018). Njegovi dramski tekstovi imali su scenska čitanja u Hrvatskoj i Austriji. Piše filmsku, pozorišnu i muzičku kritiku.



javne nabavke