PORUKA POVODOM SVJETSKOG DANA POZORIŠTA 2020

“Pozorište kao svetilište”

Shahid Nadim, Pakistan

Velika mi je čast što pišem pismo povodom Svjetskog dana pozorišta 2020. Zahvalan sam, ali i uzbuđen mišlju da je Internacionalni institut za pozorište, najutjecajnija i najreprezentativnija pozorišna organizacija našeg vremena, izabrala pakistansko pozorište i sam Pakistan. Ova čast odaje poštovanje i Madeehi Gauhar [1], ikoni teatra i osnivačici Teatra Ajoka [2], kao i mojoj životnoj suputnici, koja je preminula prije dvije godine. Ekipa Ajoke prešla je dug i naporan put od trnja do zvijezda. Ali vjerujem da je to sudbina mnogih pozorišnih grupa. Taj put nikad nije ni lak niti jednostavan. I uvijek je borba.

Dolazim iz pretežno muslimanske zemlje koja je preživjela nekoliko vojnih diktatura, stravične napade vjerskih ekstremista i tri rata sa susjednom Indijom s kojom dijelimo historiju i baštinu hiljadama godina. I danas živimo u stalnom strahu od otvorenog rata sa našim susjedom i bratskom zemljom – obje zemlje sada posjeduju nuklearno oružje, pa se također bojimo i nuklearnog rata.

Ponekad u šali kažemo: „Teška vremena su dobra za pozorište“. Mi ne oskudjevamo u izazovima koji su pred nama, kontradikcijama koje treba otkriti i statusa quo kojeg treba srušiti. Pozorišna grupa Ajoka hoda ovim rubom već trideset i šest godina. Ta je ivica zaista oštra jer održavamo balans između zabave i učenja; između potrage za prošlosti i učenja iz nje, te pripreme za budućnost; između slobodnog kreativnog izraza i izazovnih sukoba s autoritetima; između društveno kritičkog i finansijski održivog teatra; između priklanjanja masama i avangarde. Reklo bi se da pozorišni stvaralac mora biti vrač, mađioničar.

U Pakistanu postoji jasna razlika između Svetih i Profanih. Profani vjeruju da ne postoji prostor za vjerska preispitivanja, dok Sveti odbijaju mogućnost otovrene debate ili novih ideja. Zapravo, konzervativni establišment smatra da su umjetnost i kultura van granica „svetih igara“. Stoga je prostor za scenske izvođače nalik na trku s preponama. Ovi prvo moraju da se potvrde kao dobri muslimani i pokorni građani, ali i da pokušaju da dokažu da su ples, muzika i pozorište „dozvoljeni“ u islamu. Mnogobrojni poslušni muslimani stoga zaziru da prihvate scensku umjetnost iako su elementi plesa, muzike i pozorišta utkani u njihovu svakodnevnicu. A onda smo nabasali na subkulturu koja je imala potencijal da spoji Sveto i Profano u istoj sceni.

Tokom vojne vlasti u Pakistanu osamedesetih godina prošlog vijeka, grupa mladih umjetnika, koji su se suprotstavljali diktaturi svojim društveno i politički odvažnim teatrom disidentstva, osnovala je Ajoka pozorište. Saznali su da je sufijski bard [3], koji je živio prije oko tristo godina, precizno izrazio njihova osećanja, njihov bijes i njihovu tjeskobu. Bio je to poznati sufijski pjesnik Bulleh Shah [4]. Pozorište Ajoka shvatilo je da može iznositi politički zapaljive poruke koristeći njegovu poeziju i suprotstaviti se korumpiranim političkim autoritetima i predrasudama vjerskog establišmenta. Vlasti su mogle zabraniti ili ugasiti pozorište, ali ne i cijenjenog i popularnog sufijskog pjesnika kao što je Bulleh Shah. Otkrili smo da je njegov život bio dramatičan i radikalan kao i njegova poezija, što mu je donijelo više fatvi i zabrana tokom njegovog života. Tada sam napisao tekst “Bulha”, komad o životu i mukama Bulleh Shaha. Mase širom Južne Azije su ga od milja nazivale “Bulha”, a proizašao je iz tradicije sufijskih pjesnika koji su stvarali na pandžapskom jeziku i svojom poezijom i učenjima bez straha prkosili vladarima i sveštenicima demagozima. Ti su pjesnici koristili narodni jezik i pisali o težnjama masa. U muzici i plesu pronalazili su način da uspostave izravnu vezu između čovjeka i Boga, zaobilazeći, s prezirom, vjerske činovnike eksploatatore. Oni su se suprotstavili rodnim i klasnim razlikama i posmatrali svijet sa čuđenjem, kao prikaz Svevišnjeg. Umjetnički odbor grada Lahore odbacio je tekst tvrdeći da nije riječ o drami, nego o biografskom djelu. Međutim, kada je komad izveden u alternativnom prostoru, tačnije u Goethe Institutu, publika je vidjela, shvatila i usvojila simboliku života i poezije tog narodnog pjesnika. Mogla je u potpunosti da se poistovijeti s njegovim životom i vremenom u kojem je živio i da uvidi podudarnosti.

Tog dana, 2001. godine, rođena je nova vrsta pozorišta s religioznom muzikom Qawwali [5], sufijskim plesom Dhamal [6], kao i recitovanjem inspirativne poezije, uz meditativno pjevanje Zikir [7]. Grupa Sikhi [8], koja se zatekla u gradu na Pundžabi kongresu, svratila je pogledati predstavu – na kraju su u suzama pohrlili na scenu, zagrlili i poljubili glumce. Tada su se prvi put na sceni našli sa pundžapskim muslimanima, nakon što je Indija 1947. podijeljena na Indiju i Pakistan [9], čime je podijeljen i pandžapski narod. Bulleh Shah im se dopao podjednako kao i pandžapski muslimani, pošto su sufiji iznad vjerskih ili geografskih podjela.

Ova nezaboravna premijera pokrenula je indijsku odiseju Bulleh Shaha. U jeku pionirske turneje indijskim dijelom Punjaba, “Bulha” je doživjela nastupe po cijeloj Indiji, čak i u doba intenzivnih tenzija između dviju zemalja i na mjestima u kojima publika nije znala ni riječ pandžapskog, ali im se predstava dopadala. Iako su se sva vrata političkog dijaloga i diplomatije zatvorila, jedna po jedna, vrata pozorišta i srca indijske publike ostala su širom otvorena. Tokom turneje pozorišta Ajoka u indijskom dijelu Punjaba 2004. godine, nakon što je seoska publika od nekoliko hiljada gledalaca veoma lijepo primila predstavu, jedan starac je s dječakom prišao glumcu koji glumi velikog sufijskog pesnika. „Moj unuk je jako bolestan. Možete li ga blagosloviti?“ Glumac je bio iznenađen: „Babaji [10], nisam ja Bulleh Shah, ja sam samo glumac koji ga igra u predstavi.“ Starac je zaplakao: „Molim vas, blagoslovite mog unuka, znam da će ga to oporavit.“ Predložili smo glumcu da usliši starčevu želju. Glumac je blagoslovio dečaka. Starac je bio zadovoljan. Prije nego što su otišli, rekao mu je: „Sine, ti nisi glumac – ti si reinkarnacija Bulleh Shaha, njegov avatar.“  Odjednom, ukazao nam se novi koncept glume i pozorišta u kojem su glumci postajali reinkarnacije onih koje su predstavljali na sceni.

Tokom osamnaest godina gostovanja sa predstavom “Bulha”, primijetili smo slične reakcije naizgled neupućene publike za koju ova predstava nije samo zabava ili doživljaj koji potiče intelekt, već snažni duhovni susret. Ustvari, glumac koji je igrao Bulleh Shaha bio je toliko pod utjecajem ovog iskustva da je i sam postao sufijski pjesnik i do sada je objavio dvije zbirke pjesama. Izvođači koji su bili dio ansambla otkrili su mi da bi, nakon što predstava počne, osjećali da je duh Bulleh Shaha među njima i da je pozornica uzdignuta na viši nivo. Pišući o ovoj predstavi, indijski je naučnik napisao tekst „Kad pozorište postane svetilište“.

Ja sam sekularna osoba i moji interesi za sufizam su strogo kulturološki. Mene više zanima izvođački i umjetnički aspekt sufijskih pjesnika Punjaba, od moje publike koju čine ne samo ekstremisti ili ljudi puni predrasuda, već i oni koji imaju iskrena vjerska uvjerenja. Istraživanje priče poput one o Bulleh Shaha – a takvih ima mnogo u svim kulturama – može postati most između nas, pozorišnih stvaralaca i neupućene publike pune entuzijazma. Zajedno možemo otkriti duhovnu dimenziju pozorišta i izgraditi mostove između prošlosti i sadašnjosti, idući u budućnost kao u sudbinu svih zajednica – vjernika i nevjernika, glumaca, staraca i njihovih unuka.

Razlog zašto sa vama dijelim ovu priču o Bulleh Shahu i našem istraživanju sufističkog pozorišta jeste taj što se, dok glumimo na pozornici, ponekad zanesemo sopstvenom filozofijom pozorišta, svojom ulogom preteča društvene promjene, i u tome izostavimo publiku. U toj sponi sa izazovima sadašnjice, lišavamo se mogućnosti da uronimo u izrazito potresno duhovno iskustvo koje pozorište može da proizvede. U današnjem svijetu, netrpeljivost, mržnja i nasilje ponovo su u porastu, nacije se huškaju jedna na drugu, vjernici se bore protiv drugih vjernika, a zajednice šire mržnju protiv drugih zajednica… istovremeno, djeca umiru od neuhranjenosti, majke umiru prilikom porođaja zbog nedostatka adekvatne medicinske njege, a ideologije mržnje cvjetaju. Naša planeta tone sve dublje u socijalnu katastrofu, i ponovno čujemo kopita konja Četiri jahača Apokalipse. [12] Trebali bismo biti nadahnuti duhovnom snagom; boriti se protiv apatije, letargije, pesimizma, pohlepe i zanemarivanja svijeta u kojem živimo, planete na kojoj živimo. Pozorište ima ovu ulogu, plemenitu ulogu, da ispuni čovječanstvo energijom i pokrene je da se uzdigne iznad ponora. Ono može pozornicu, scenski prostor izdignuti u nešto sveto.

U Južnoj Aziji umjetnici s poštovanjem dodiruju daske scene na koju stupaju, a ta drevna tradicija potječe iz vremena duhovnog i kulturnog prožimanja. Vrijeme je da ponovo stvorimo tu simbiozu umjetnika i publike, prošlosti i budućnosti. Rad u pozorištu može biti sveti čin i umjetnici zaista mogu postati avatari uloga koje igrajju. Pozorište podiže umjetnost glume na viši duhovni nivo. Pozorište ima potencijal da postane svetilište, a svetilište prostor izvedbe.

[1] Madeehi Gauhar (1956–2018), pozorišna rediteljica, glumica, feministkinja i osnivačica teatra Ajoka. Magistrirala je teatrologiju na londonskom Royal Holloway College, dobitnica je medalje vlade Pakistana za izuzetan doprinos, kao i holandske nagrade “Princ Klaus”.

[2] Pozorište Ajoka osnovano je 1984. godine. Riječ „Ajoka“ znači „savremeno“ na pandžapskom jeziku. Njegov repertoar uključuje predstave o temama poput vjerske tolerancije, mira, rodnog nasilja, ljudskih prava.

[3] Sufizam je islamska mistična tradicija. Sufistička poezija, koju uglavnom prati muzika, iskazuje mistično sjedinjenje kroz metafore profane ljubavi.

[4] Bulleh Shah (1680-1757) bio je utjecajan sufijski pjesnik koji je jednostavnim jezikom pisao o kompleksnim filozofskim temama. Bio je oštar kritičar vjerske ortodoksije, pa su ga optužili za herezu i zabranili da bude sahranjen na gradskom groblju. Popularan neovisno o vjerskim podjelama.

[5] Qawwali, religiozna sufijska poezija koju predstavlja grupa pjevača (Kavali), izvorno izvedena u sufijskim hramovima, dovodeći slušatelja u stanje ekstaze.

 [6] Dhammal, ples koji se izvodio u sufijskim hramovima uz ritam bubnja i vodi do ekstaze.

[7] Zikir, religiozno ritmičko pjevanje i recitiranje molitve radi duhovnog prosvjetljenja.

[8] Sikhi, sljedbenici sikizma, religije koju je u Pandžabu osnovao Guru Nanak u 15. vijeku.

[9] Muslimanska država Pakistan odvojila se od Indije 1947. godine, uz kolektivni pokolj bez presedana i masovne migracije stanovništva.

[10] Babaji, izraz poštovanja prema starijem muškarcu.

[11] Avatar, prema hinduističkoj kulturi, reinkarnacija ili zemaljski prikaz božanskog učitelja.

[12] Četiri jahača Apokalipse opisuju Ivanovo otkrivenje, posljednju knjigu Novog zavjeta. Četiri jahača simboliziraju osvajanje, rat, glad i smrt.

Shahid Nadeem je vodeći dramaturg u Pakistanu, kao i glava uglednog teatra “Ajoka”.
Shahid Nadeem je rođen u Sopore, regiji Kashmir, 1947.g.. Postao je izbjeglica u prvoj godini života, kada mu je porodica bila primorana pobjeći u novo-stvoreni Pakistan poslije rata koji se desio 1948.g. između Pakistana i Indije zbog sporne teritorije regije Kashmir. Živio je u Lahoreu, Pakistanu, gdje je postao magistar psihologije na pundžapskom univerzitetu. Napisao je prvu dramu kao student na univerzitetu, ali je postao posvećeni dramaturg kada je počeo pisati drame, iz političkog egzila u Londonu, za teatarsku grupu pakistanskih disidenata, “Ajoku”, koju je započela Madeeha Gauhar, pionir teatarskog aktivizma, kojom se kasnije oženio. Shahid Nadeem je napisao više od 50 originalnih dramskih tekstova na pundžapskom i urdu jeziku, te nekoliko adaptacija Brechtovih drama.

Bio je saradnik sa pakistanskom televizijom kao producent i član višeg menadžmenta. Tri puta je, pod raznim vladama predvođenim vojskom, bio zatvaran zbog opozicije prema vojnoj vladavini, te ga je Amnesty International obilježio “zatvorenikom svijesti”. U zloglasnom zatvoru “Mianwali” je počeo pisati sedmične drame čiju su produkciju vršili zatvorenici, za zatvorenike. Kasnije radi kao Koordinator za međunarodne kampanje i Komunikacijski oficir za Aziju i Pacifik u “Amnesty International”. On je bio član Gettyjevog instituta za pretragu (Getty Research Institute), organizacije “International PEN” i Nacionalne zadužbine za demokratiju (National Endowment for Democracy). Član je i mreže “Teatar bez granica” (Theatre Without Borders).

Drame Shahida Nadeema su bile igrane i objavljivane u Indiji i Pakistanu više puta. Drame su mu igrane u svijetu, uključujući “Bulhu” u teatru “Hammersmith” (London, UK), u teatrima “Tramway”, (Glasgow, Škotska, UK) i “Helsingor” (Danska), “Amrika Chalo” u “Davis Centre for Performing Arts”, na univerzitetu u Georgetownu, u Washingtonu (SAD), “Bala King” u teatru “Crna Kutija” (Black Box, Oslo, Norveška), “Burqavaganza” u SAD-u, u teatru “Bravo za žene” (Bravo for Women Theatre, San Francisco), “Acquittal” u Highways (Santa Monica) i “Theatre Row” (New York) i “Dara” u Lyttleton teatru u Londonu (UK) i na univerzitetu u Sjevernoj Karolini, Chapel Hill (SAD).
Njegove drame su na engleski jezik preveli i objavili Oxford University Press i Nick Hern Publishers i to u nekoliko antologija. Nagrađen je Medaljom ponosa Predsjednika Pakistana 2009.g.. Također je režirao predstave za pozornicu i televiziju, te je organizirao festivale Teatra za mir u Indiji i Pakistanu. Dao je doprinos vodećim pakistanskim i indijskim novinama, te BBC-evoj verziji na urdu jeziku. Producirao je mnoge dokumentarce o kulturalnim subjektima koji uključuju muzej Lahore, pundžapske običaje, pjesnika Iqbala i slikara Sadeqaina.
Drame Shahida Nadeema su dobro poznate po njihovim obilnim društveno-relevantnim i nekada taboo subjektima kao što su religijski ekstremizam, nasilje nad ženama, diskriminacija protiv manjina, sloboda izražavanja, klima, mir i Sufizam. Nekoliko njegovih drama preispituje pitanja podjele Južne Azije i zajedničko kulturno naslijeđe te regijie. On vješto kombinira savremene društvene i političke teme sa tradicionalnim formama i folklornim naslijeđem prezentirajući to na zabavan i intelektualno stimulirajući teatar. Muzika je svojstven dio njegovih teatarskih produkcija. On podučava umjetnost pisanja na “Ajoka” institutu scenskih umjetnosti i na Institutu za umjetnost i kulturu u Lahoreu.



javne nabavke